Хади Такташ и его творчество в зеркале Казанского педагогического института

Статья посвящается проблеме рецепции текстов классика советской татарской литературы Хади Такташа (1900–1931) в творчестве выпускников Казанского педагогического института разных лет, а также в литературоведческих и методических трудах ученых вуза. Хронологические рамки исследования охватывают период 1922–2026 гг. Доказано, что научные исследования преподавателей велись в русле культурно-исторической школы, родоначальником которой был Г. Нигмати. В ходе исследования удалось выявить тексты разных жанров (стихотворения, поэмы, либретто оперы, очерки, статьи, воспоминания), посвященные Х. Такташу. В статье выявлена специфика рецепции текстов писателя в татарской литературе на образном, тематическом, жанровом, мотивном уровнях.

1. Такташ: истәлекләр, шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. 208 б.

2. Харисов Р. Сайланма әсәрләр: 7 т. – 7 т. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2006. 511 б.

3. Харис Р. Сандугачлар тынган вакыт: шигырьләр, поэмалар / Ренат Харис. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2011. 527 с.

4. Харисов Р. М. Сайланма әсәрләр: 7 т. – 4 т. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2006. 367 б.

5. Харис Р. Такташ мифы җимерелмәде // Мәдәни җомга. 2019. №32. Б. 6.

6. Мөхәммәтшин Р. Мин дә китәрмен әле... Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. 211 б.

7. Мөхәммәтшин Р. Бүре мин. Казан: Татар. кит. нәшр., 2014. 159 б.

8. Мөхәммәтшин Р. Минем Такташ: Кечкенә опера өчен либретто // Казан утлары. 2019. №6. 52– 65 б.

9. Мөхәммәтшин Р. Лаләләр // Казан утлары. 2022, № 1. 107–124 б.

10. Рәхим Г. Урта мәктәпләрдә әдәбият укыту турында // Мәгариф. 1924. № 5. Б. 280–290.

11. Рәхим Г. Нәләтләр шагыйре // Безнең юл. 1923. № 10–11. Б. 62– 82.

12. Сәгъди Г. Сайланма әсәрләр. Т. 1 Казан: ТӘһСИ, 2024. 256 б.

13. Сәгъди Г. Татар әдәбияты тарихы. Казан: Татар. дәүләт нәшр., 1926. 300 б.

14. Сәгъди Г. Октябрьдән элек һәм соң татар мәктәпләрендә әдәбият. Казан: Безнең юл, 1927. 22 б.

15. Сәгъди Г. Октябрьдән элек һәм соң татар мәктәпләрендә әдәбият // Мәгариф. 1927. №10–11 43–59 б.

16. Галимҗан Нигъмәти: тормышы, язмышы, фәнни-методик эшчәнлеге. Казан: Бриг, 2018. 251 б.

17. Салматова Г.Д. Зәбих Искужин: Идел ярларында Сакмар егете. – Уфа: Башкирская энциклопедия, 2021. 184 б.

18. Мамин М. Такташ поэзиясе. Казан: Татгосиздат, 1941. 172 б.

19. Госман Х. Һади Такташ поэзиясе. Казан: Татгосиздат, 1953. 141 б.

20. Госман Х. Бөек Октябрь революциясе һәм Гражданнар сугышы чорында татар поэзиясе. Казан: Казан ун-ты нәшр., 1960. 182 б.

21. Госман Х. Егерменче елларда татар поэзиясе. Казан: Казан ун-ты нәшр., 1964. 397 б.

22. Галимуллин Ф. Г. Шагыйрьне ачу юлында // Социалистик Татарстан. 1984. 25 март. С.3

23. Татар совет әдәбияты. Татар теле һәм әдәбияты, рус теле һәм әдәбияты студентлары өчен уку программасы. Казан: КДПИ офсет лабораториясе, 1988. 58 б.

24. Һади Такташ // Хатипов Ф., Галимуллин Ф. Әдәбият: Унберьеллык мәктәпнең 7 нче сыйныфы өчен дәреслек хрестоватия. Казан: Мәгариф, 1997. 108–120 б.

25. Саяпова А. М. Дардменд и проблема символизма в татарской литературе начала XX века : автореферат дис. ... доктора филологических наук : 10.01.02. Казань, 1998. 46 с.

26. Хабутдинова М. М. Проблема личности в творчестве Хади Такташа : автореферат дис. ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / Казанский гос. пед. ун-т. Казань, 1998. 19 с.

27. Загидуллина, М. В. Ранние статьи Гоголя о Пушкине: к вопросу о «внутрицеховой» рецепции / М. В. Загидуллина // Вестник Челябинского государственного университета. 2004. №1.С. 34–41.

28. Летина Н. Н. Теоретические основания рецепции в провинциальном искусстве // Регионология. 2008. № 3. С. 295–302.

29. Науман М. Литературное произведение и история литературы. М.: Радуга, 1984. 424 с.

30. Трунин С.Е. Рецепция Достоевского в русской прозе конца XX – начала XXI вв. Минск: Логвинов, 2006. 156 с.

31. Бушуева Л.А. Восточный педагогический институт в структуре высшего образования Казани в 1920-е гг. // Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2023. Т.13, №1. С. 63–78. https://doi.org/10.22378/24100765.2023-13-1.63-78/

32. Синицын О.В. Исторический факультет Казанского государственного педагогического института / университета (1934–2011): тенденции становления, развития и взаимосвязи с вузами России // Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2023. Т.13, №.1. С. 52–62. https://doi.org/10.22378/2410-0765.2023-13-1.52-62

33. Юсупов Р.А. Мәгърифәт нуры сүнмәсен – За развитие просвещения. Казань, 2026. 420 с.

34. Казанский педагогический университет // Татарская энциклопедия: в 6 т. – т. 3. – Казань: Институт Татарской энциклопедии, 2006. С. 103– 104.

35. Малышева С.Ю. “Студенческое” дело Хади Такташа // Гасырлар авазы - Эхо веков. 2021. №3. С. 114–122.

36. Казанский педагогический институт. Казанский государственный педагогический институт: [К 100-летию со дня основания: Сборник статей]. Казань: Б. и., 1974. 197 с.

37. Культурное строительство в Татарии.1917- 1941. Сборник документов и материалов. Казань: Татар. кн. изд-во, 1971. 670 с.

38. Бушуева Л. А. Опыт подготовки научно-педагогических кадров историков в высшей школе Казани в 1920-е гг. // Magistra Vitae: электронный журнал по историческим наукам и археологии. 2023. № 2. С. 124–134. URL: https://www.magistravitaejournal.ru/ru/archive/35-magistra-vitae-2-2023.html. doi: 10.47475/2542-0275-2023-0-2-124-134/

39. Анкеты ассистентов-практикантов за 1926 // ГА РТ Ф.1487-1Л-129.

40. Кашшаф М. Татар әдәбияты түгәрәге хакында // Яшь педагог. 1926. №5. 12–13 б.

41. Протокол №4 Заседание совета татарского отделения национальных языков и культуры Восточного педагогического института от 13/04.28 // ГА Р-1487-1-158- Л.18-19

42. Такташ турында истәлекләр. Казан: Татар. кит. нәшр., 1980. 287 б.

43. Такташ Һ. Әсәрләр : 3 т. – т. 3. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. 367 б.

44. Такташ Һ. Әсәрләр : 3 т. – т. 2. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. 383 б.

45. Академический центр Наркомпроса ТАССР: документы и материалы. Казань: ИЯЛИ, 2015. 224 с.

46. Хәбетдинова М.М. Татар әдәбият белемендә Зыя Искуж исеме // Мәдәни җомга. 2021. №1. 14– 15 б.

47. Гыйлаҗев Т. Ш. Һ. Такташ турында беренче монография авторы (М. Маминның тууына 120 ел тулу уңаеннан) // Тataricа. 2025. № 2 (25). 143–161 б. https://doi.org/10.26907/2311-2042-2025-25-2-146-152

48. Миңнегулов Х. М. Күренекле галим, әдип һәм остаз // Тataricа. 2018. №10. С. 164–169.

49. Тюпа В. И. Аналитика художественного: Введение в литературоведческий анализ. М. : Лабиринт; РГГУ, 2001. 192 с.

50. Хәбетдинова М.М. «Өйрәнчек» либреттислар ник Такташны үтерә? // Мәдәни җомга. – 2019. – №29. – Б. 6.

51. Мәһдиев М. Мохтар картны юлда очраттым // Яңа тормыш. 1962. 1 апрель.

52. Гарипов Ш. «Батыр Курса»дан Мохтар карт... // URL https://arskmedia.ru/news/rayonyanalyklary/batyr-kursadan-mokhtar-kart (мөрәҗәгать итү вакыты: 22.03.2025).

53. Галимуллина А.Ф., Гайнуллина Г.Р., Хwсoенова Р.Р., Гатиятова А.Р. Рецепция классического текста в современной татарской и русской литературах и литературоведении. Казань: РИЦ «Школа», 2025. 316 с.