История кафедры татарской литературы Казанского педагогического института

Статья посвящена 100-летию создания кафедры татарского языка и литературы в Восточном педагогическом институте. Цель работы – охарактеризовать деятельность ученых, стоявших у истоков кафедры, а также их преемников в дело подготовки специалистов по татарскому языку и литературе. В статье систематизированы сведения о достижениях научных школ, сформированных за годы существования кафедры на ее базе. Кратко очерчен индивидуальный вклад ведущих ученых этой кафедры в татарское литературоведение. Результаты исследования позволяют ощутить неразрывную связь традиций, а также обобщить накопленный опыт в изучении истории татарской литературы и методики ее преподавания в школе и в вузе, наметить задачи на будущее.

1. Россия империясенең мәгариф министры Д.А. Толстойның 1870 нче елгы докладыннан. Алсу Зәйдуллина тәрҗемәсе // Мәдәни җомга. 2019. 1 март. 9 б.

2. Җәлил М. Барабыз. Казан: МОПРның Татарстан өлкә комитеты нәшере, 1925. 40 б.

3. Бушуева Л. А. Восточный педагогический институт в структуре высшего образования Казани в 1920-е гг. // Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2023. Т. 13. № 1. С. 63‒78. DOI: https://doi.org/10.22378/24100765.2023-13-1.63-78.

4. Синицын О. В. Исторический факультет Казанского государственного педагогического института / университета: тенденции становления, развития и взаимосвязи с вузами России // Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2023. Т.13, №.1. С. 52–62. https://doi.org/10.22378/2410-0765.2023-13-1.52-62

5. Җәләй Л., Әмиров Г. 40 ел эчендә татар тел белеме // Совет әдәбияты. 1957. №10. 93–100 б.

6. Рәхим Г. Көнчыгыш педагогия институтның татар теле һәм мәдәният бүлеге (Көнчыгыш педагогия институтның ачылуына 5 ел тулу уңае белән) // Мәгариф. 1927. №12. 12–25 б.

7. Яфаров Л. Казан педагогия институты һәм аның татар теле әдәбияты бүлеге тарихыннан // Совет мәктәбе. 1957. №11. 25-28 б.

8. Закиев М. Кузница учительских кадров [к 50-летию Казанского пединститута] // Советская Татария. 1968. 23 октября.

9. Закиев М. Ярты гасырлык юл [Педагогия институтына 50 ел тулу уңае белән // Совет мәктәбе. 1968. №1. 18-20 б.

10. Казанский педагогический институт. Казанский государственный педагогический институт: [К 100-летию со дня основания: Сборник статей]. Казань: Б. и., 1974. 197 с.

11. Гыйлаҗев Т.Ш. Киң колачлы галим, методист, остаз // Тatarica. 2019. №1 (12). 167–175 б.

12. Онәр М. Җәмал Вәлиди һәм татар текстологиясе // Тatarica. 2019. №2 (13). 167–175 б.

13. Гали Рәхим. // Портреты // URL: https://kpfu.ru/philology-culture/struktura-instituta/otdelenie-tatarskoj-filologii-i-mezhkulturnoj/modulkab/portrety/gali-rahim-382872.html (мөрәҗәгать итү вакыты 12.12.2025).

14. Ярмакеев И.Э. Жизнь, посвященная науке // Тatarica. 2017. №2 (9). 151–157 б.

15. Татар әдәбияты тарихы өчен материаллар җыю юлында бер тәҗрибә: борынгы дәвер. – 1 бүлек: мәдхәл / соавт. Г.Газиз. Казан: К.Якуб матбагасы, 1923. – 175 б.

16. Татар әдәбияты тарихы: феодализм дәвере. – 2 басма. – Казан: Татар. матбугат һәм нәшр. комбинаты, 1925. 315 б.

17. Сәгъди Г. Татар әдәбияты тарихы: Дәреслек-кулланма. Казан: Татгосиздат, 1926. 300 б.

18. Сәгъди Г. Татар әдәбият укыту тарихыннан // Мәгариф, 1926. №3. 16-19 б.

19. Сәгъди Г. Әдәбият тарихымы, язмалар тарихымы? // Безнең юл. 1923. № 12. 31–47 б.

20. Ибраһимов Г. Татар әдәбияты тарихына материаллар // Ибраһимов Г. Әсәрләр: 8 томда. Т. 5. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1978. 371 б. (368–370 б.)

21. Рәхим Г. Казан татарлары фольклоры // ТР Дәүләт архивы. Ф.Р-1487. Оп. 1. Эш № 93. 30-31 б.

22. Нигъмәти Г. Әдәбият һәм тормыш (Әдәбият фәне мәсьәләләре, тәнкыйть.) Казан: Татиздат, 1931. 107 б.

23. Нигъмәти Г. Татар совет әдәбияты күтәрелештә (Популяр очерк.) Казан: Татгосиздат, 1934. 83 б.

24. Нигъмәти Г. Һади Такташ (Критик анализ.) // Атака. Казан. 1932. № 2, 23–25 б.; № 3, 22–25 б.

25. Нигъмәти Г. Һ. Такташ һәм аның совет әдәбиятындагы юлы. Китапта. Һади Такташ турында. Төз. Ф. Кәрим. Казан, Татгосиздат, 1936. 160 б. (134–41 б.).

26. Нигъмәти Г. Галимҗан Ибраһимов әдәби иҗатының егерме елы // Яңалиф. 1932. № 6, 7. 105– 113 б.; № 8. 77–88 б.

27. Нигъмәти Г. Татарның олы драматургы Г. Камал. (Г. Камал үлү уңае белән) / Ф. СәйфиКазанлы, Г. Нигъмәти, К. Тинчурин // Кызыл Татарстан. 1933. № 137 (3847). 18 июнь.

28. Мәһдиев М. Хәрәкәттәге мирас // Социалистик Татарстан. 1977. 24 июль.

29. Вәҗиева Җ. Галим, эшлекле остазыбыз // За педагогические кадры. 1987. 21 октябрь. 2 б.

30. Госман Х. Г. Нигъмәти турында шәкертләре // За педагогические кадры. 1987. 21 октябрь. 2 б.

31. Туишев Ю. А. Педагогические взгляды Габдуллы Тукая [Текст]: Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата педагогических наук / Акад. пед. наук РСФСР. Науч.-исслед. ин-т теории и истории педагогики. — Москва : [б. и.], 1954. 16 с.

32. Гайнуллин М. Каюм Насыри: его научная, литературная и просветительская деятельность: к 120-летию со дня рождения / отв. ред. В. Горохов; портр. работы худ. Б. Альменова. Казань: Татгосиздат, 1945. 84 с.

33. Агишев Я.Х. Общественно-политические мотивы в творчестве татарского народного поэта Габдуллы Тукая: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.00.00. Казань, 1946. 152 с.

34. Агишев Я.Х. Габдулла Тукай – патриот [Текст]: [Очерк жизни и творчества]. Казань: Татгосиздат, 1942. 54 с.

35. Агишев Я., Пехтелев И. Габдулла Тукай: биогр. очерк. Казан: Татгосиздат, 1946. 40 с.

36. Агишев Я. Творчество Габдуллы Тукая: (общественно-политические мотивы). Казань: Татгосиздат, 1948. 95 с.

37. Усманов Х.У. Развитие эстетических идей Хади Такташа: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.00.00. Казань, 1951. 237 с.

38. Усманов Х.У. Социалистическая революция и татарская поэзия [Текст]: Автореферат дис. на соискание ученой степени доктора филологических наук / Казан. ордена Трудового Красного Знамени гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Казань: [б. и.], 1962. 70 с.

39. Миңнегулов Х. Күренекле галим, әдип һәм остаз // Тatarica. 2018. №1 (10). 164–169 б.

40. Нигметзянов Р.Р. О научно-педагогической деятельности А.Дж. Сайганова // Вестник Чувашского университета. 2009. №3. 310–314 с.

41. Галимуллин Ф.Г Вклад Абдуллы Сайганова в развитие татарского литературоведения (к 110- летию со дня рождения ученого) // Национальные литературы Поволжья и Приуралья: исследовательские парадигмы и практики: материалы Всероссийского научно-практического семинара / сост.: Л.Ш. Галиева, Ф.Х. Миннуллина. – Казань: ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова, 2024. 65–75 с.

42. Сайганов А.Д. Из истории татарской эстетической мысли. Эстетика Фатиха Амирхана и эстетические идеи в татарской реалистической литературе конца ХIХ – начала ХХ века. Казань: 1971. 56 с.

43. Харисова Ч. Мәдинә апа шәкерләре // Мәгариф. 2025. №9. 42–45 б.

44. Җәләлиева М. Гомәр Бәширов. Казан: Татар. кит. нәшр., 1959. 106 б.

45. Җәләлиева М. Борынгы татар әдәбиятында Кеше образы. К.: Татар. кит. нәшр., 1968. 92 б.

46. Җәләлиева М. Татар совет әдәбияты тарихы: очерклар. Казан: Татар.кит.нәшр., 1960. 156 б.

47. Татар әдәбияты мәсьәләләре. Казан: КДПИ, 1972. 168 б.

48. Хатипов Ф. Прозабыздагы психологизм турында // Казан утлары. 1973. № 6. 129–136 б.

49. Хатипов Ф. Духовный мир героя: психологизм в современной татарской прозе Казань: Татар. кн. изд-во, 1981. 296 с.

50. Хатипов Ф. Әдәбият теориясе. Казан: Раннур, 2002. 351 с.

51. Яруллина Р. Әдәбият серләрен ачканда // Ватаным Татарстан. 2002. №5. 1 февраль.

52. Хатипов Ф. Эпик жанрлар. Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. 144 б.

53. Хатипов Ф. Мөлкәтебезне барлаганда: Иҗат портретлары, тәнкыйди-теоретик мәкаләләр. Казан: Татар. кит. нәшр., 2003. 272 б.

54. Хатипов Ф., Сверигин Р. Әмирхан Еники иҗатының поэтик аһәңнәре. Казан: Татар. китап нәшр., 2011. 109 с.

55. Татарская литература // История советской многонациональной литературы [Текст] : В 6 т. – 6 т. – М.: Наука, 1971. 580–604 с.

56. Сверигин Р. Яңа герой һәм яңа алымнар. Казан: Татар. китап нәшр., 1985. 120 б.

57. Сверигин Р. Проблема героя в мастерстве Фатиха Хусни. Казан: КГПИ, 1971. 27 с.

58. Сверигин Р. Фатих Хөсни. Казан: Татар. китап нәшр., 1968. 152 б.

59. Махмудов А.Г. Эстетический идеал в творчестве Мусы Джалиля. Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. 109 с.

60. Махмудов А.Г. Торжество прекрасного: Прогрессив. татар. эстет. мысль конца XIX – нач. XX вв. Казань: Татар. кн. изд-во, 1989. 156 с.

61. Мәхмудов А.Г. Мәңгелек моң: шигырьләр. Казан: Татар. кит. нәшр., 1987. 87 б.

62. Мәхмудов А.Г. Әмир иле мең шигырь. Казан: Идел-Пресс, 2007. 575б.

63. Асылгәрәев Ш. Сәнгатьле уку буенча практикум: Казан: КДПИ, 1973. 34 б.

64. Галимуллин Ф.Г. Мәктәптә сәнгатьле уку: студентлар һәм укытучылар өчен уку әсбабы. Казан: КДПИ, 1984. 101 б.

65. Галимуллин Ф.Г. Укучыларны сәнгатьле укырга өйрәтү: татар әдәбияты укытучылары өчен методик кулланма. Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. 84 б.

66. Галимуллин Ф. Г. Характеры людей индустриального труда в современной татарской прозе: диссертация кандидата филологических наук. Уфа: Башкирский государственный университет, 1980. 207 с.

67. Галимуллин Ф. Г. Эстетика һәм социологизм (20–30 нчы еллар татар әдәбиятында эстетика кануннарының һәм социологизм таләпләренең үзара мөнәсәбәте). Казан: Мәгариф, 1998. 223 с.

68. Галимуллин Ф. Г. Соотношение эстетического и социологического в татарской литературе 1920–30 годов: диссертация доктора филологических наук. Казань: КГУ, 1999. 444 с.

69. Галимуллин Ф. Г. Әле без туганчы: 1920- 1930 еллар әдәби хәрәкәтенә бер караш. Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. 320 б.

70. Галимуллин Ф. Г. Татар әдәбиятында эстетик эзләнүләр. Казан: ТГГПУ, 2010. 339 б.

71. Галимуллин Ф.Г. Табигыйлеккә хилафлык. Казан: Татар. кит. нәшр., 2004. 303 б.

72. Каләм белән гомер буйлап...: Фоат Галимуллин хезмәтләренең библиографиясе / Төз. А.Ф. Галимуллина, Л.И.Минһаҗева. Казань: РИЦ «Школа», 2018. 108 с.

73. Галиева Э.Р. Культурно-историческая школа в татарском литературоведении 1920-1930-х гг.: диссертация ... доктора филологических наук: 10.01.02. Казань, 2002. 430 с.

74. Галиева Э. Татар әдәбият белемендә культура-тарих мәктәбе. Казан: «Фән» нәшр., 2002. 360 б.

75. Мутигуллина А. Р. Характеры героев в прозе Амирхана Еники: автореф. дис. ... канд. филол. наук. Казань: изд-во КГПУ, 2000. 22 с.

76. Назипова Э.Н. Творчество Нурихана Фаттаха: Основная проблематика и ее художественное воплощение: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02. Казань, 2002. 170 с.

77. Гараева Г.Ф. Художественное своеобразие документальной прозы Шамиля Ракипова: автореферат дис. ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / Ин-т яз., лит. и искусства им. Г. Ибрагимова АН Респ. Татарстан. Казань, 2007. 28 с.;

78. Каюмова Г.Ф. Шамил Рәкыйповның әдәбидокументаль прозасының сәнгатьчә үзенчәлеге. Монография. Казан: Школа ред.-нәшр. үзәге, 2019. 152 б.

79. Аяз Гыйләҗев: фәнни-популяр җыентык. Төз. М. Хәбетдинова. Казан: Җыен, 2023. 672 б.

80. Нәкый Исәнбәт: фәнни-популяр җыентык. Төз. М. Хәбетдинова - Казан: Җыен, 2021. 736 б.

81. Нәкый Исәнбәт һәм татар текстологиясе: практикум: югары һөнәри белем бирү учреждениеләре студентлары өчен уку әсбабы. Авт.- төз. М.М. Хәбетдинова. Казань: Яз 2025. 376 б.

82. Мингазова Л. И. Творчество Ибрагима Салахова: Основная проблематика и ее художественное воплощение: автореферат дис. ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / Ин-т языка, литературы и искусства. Казань, 1998. 24 с.

83. Мингазова Л. И. Своеобразие и тенденции развития татарской детской литературы ХХ века: диссертация ... доктора филологических наук: 10.01.02 / Мингазова Ляйля Ихсановна; [Место защиты: Институт языка, литературы и искусства АН Татарстана]. Казань, 2011. 363 с.

84. Минһаҗева Л.И. Ибраһим Салахов / Тормышы һәм эшчәнлеге. Монография. Казан: Матбугат йорты нәшр., 1999. 176 б.

85. Минһаҗева Л.И. ХХ гасыр татар балалар әдәбияты: үзенчәлекләре һәм үсеш тенденцияләре. Монография. Казан: Хәтер, 2011. 312б.

86. Минһаҗева Л.И. Татар балалар әдәбияты: Гомуми белем бирү мәктәпләре, урта һәм югары педагогик уку йортлары өчен уку әсбабы. 3. томда. Т.1. – Казан: ТаРИХ, 2003. 352 б. [И.Х. Мияссарова соавторлыгында].

87. Минһаҗева Л.И. Татар балалар әдәбияты: хрестоматия. 3 томда. Т.2. – Казан: ТаРИХ, 2003. 384 б. [И.Х. Мияссарова соавторлыгында].

88. Минһаҗева Л.И. Татар балалар әдәбияты: хрестоматия. 3 томда. Т.3. – Казан: ТаРИХ, 2003. 384 б. [И.Х. Мияссарова соавторлыгында].

89. Mingazova L.I. Tatar Çocuk Edebiyatının Tarihi. Монография. İstanbul, Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Yazarları Birliği matbaasi, 2019. 236 s.

90. Ләйлә Минғажова. Ибраһим Салахов (өмірі мен шығармашылығы). С.Сейфуллин атындағы ҚАТЗУ баспасы, 2025. 160 б.

91. Минһаҗева Л.И. Мең дә бер уй...: чыгышлар, әдәби тәнкыйть мәкаләләре, иҗат портретлары. Монография. Казан: Татар. кит. нәшр, 2015. 240б.

92. Минһаҗева Л.И. Каләмендә – балачак галәме. Роберт Миңнуллинның балалар әдәбияты өлкәсендәге эшчәнлеге. Монография. Казан: Мәгариф – Вакыт, 2018. 248 б.

93. Сайфулина Ф. С. Поэзия Сажиды Сулеймановой: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02. Казань, 1998. 150 с.

94. Сайфулина Ф. С. Татарская литература Тюменского региона: история и современность: диссертация ... доктора филологических наук: 10.01.02 / Сайфулина Флера Сагитовна; [Место защиты: Казан. гос. ун-т им. В.И. Ульянова-Ленина]. Казань, 2007. 374 с.

95. Сайфулина Ф.С., Талипова Г.М. Традиции суфийской литературы в произведении «Душевная благодать» поэта средневековья Хувайды. Тобольск: ТГСПА им. Д.И.Менделеева, 2011. 200с.

96. Сайфулина Ф.С., Кирамова Х.Х. Литературно-публицистическая деятельность Якуба Заникева. Тобольск: ТГСПА им. Д.И.Менделеева, 2013.182с.

97. Сайфулина Ф.С., Галямова Г.С. Отражение темы Сибири в татарской прозе второй половины ХХ века.-Тобольск: ТГСПА им. Д.И.Менделеева, 2013.120 с.

98. Сибирские татары. Из сокровищницы духовной культуры / Автор-сост. Ф.Ю.Юсупов. Научн. ред. Ф.С.Сайфулина. Казань: Казанский Университет, 2014. 648 с.

99. Барабинские татары. Страницы духовной культуры / Юсупов Ф.Ю., Сайфулина Ф.С., Хисамов О.Р., Гумеров И.Г. Казань: Казанский Университет, 2013. 668 с.

100. Бертуган Бикколовлар: әдәби-биографик җыентык / Төз.-автор Ф.С. Сәйфуллина. «Шәхесләребез» сериясе. Казан: Җыен, 2016. 448 б.

101. Сайфулина Ф.С., Арзамазов А.А. Тюркские и нетюркские этнохудожественные перекрестки Урала, западной Сибири и крайнего Севера: опыт моделирования новых межлитературных общностей. Казань: РИЦ «Школа», 2023. 216 с.