Вклад ученых-методистов Казанского государственного педагогического института в разработку учебников по татарскому языку

Казанский государственный педагогический институт (университет) (1876–2011) считался одним из старейших вузов России. Казанский учительский институт был основан третьим в России после Санкт-Петербурга и Москвы. В статье систематизирован материал о вкладе ученых-методистов этого учебного заведения, которое за 150 лет своего существования меняло свое наименование восемь раз, в разработку учебников татарского языка. За эти годы содержание и структура учебных изданий претерпели кардинальные изменения. Материалом для нашего исследования послужила учебная литература – начиная от рукописных словарей, хрестоматий и азбук. Доказано, что на характер учебных изданий оказывали влияние изменения, происходящие в разные исторические периоды в сферах политики, экономики, культуры и образования. Объектом исследования является научно-методическая деятельность ученых вуза; предметом исследования – учебные издания разных жанров, созданные методистами. В ходе анализа содержания и структуры учебных изданий разных лет акцентируется внимание на том, как развиваются в них когнитивно-коммуникативные компетенции учащихся и осуществляется нравственно-эстетическое воспитание. В статье дается теоретическое обоснование необходимости создания учебной литературы по татарскому языку нового поколения.

1. Ногман М. XVII–XVIII йөзләрдәге кулъязма сүзлекләр. Казан: Казан ун-ты нәшр., 1969. 112 б.

2. Харисов Ф.Ф. Учредить единожды навсегда... Казань: Школа, 1995. 58 с.

3. Юсупова А.Ш. Самоучители татарского языка XIX века: лексика. Казань: Школа, 2002. 139 с.

4. Бартольд В. История изучения Востока в Европе и России. Лекции читанные в университете. 1925. 321 с.

5. Сембер провинциясендә төзелгән русчататарча-чувашча-мордвача чагыштырмалы кулъязма сүзлек. 1738. 12 б.

6. Рычков П.И., Габдрахманов М. Русчататарча-калмыкча кулъязма сүзлек. 1740. 94 б.

7. Хальфин С. Азбука татарского языка с обстоятельным описанием букв и складов. Москва. 1778. 55 с.

8. Гафури М. Тормыш юлым. Истәлекләр. Казан: Таткнигоиздат, 1952. 127 б.

9. Сабирҗанов Г.С. Татар әлифбалары тарихы. Онлайн-энциклопедия Tatarica. – URL: https://tatarica.org/tat/razdely/obrazovanie/bukvar?ysclid=mmakipxbpt806096385

10. Шәкүрова М.М. Татар телен укыту методикасының фәнни мирасы (XVIII гасыр ахыры – XX гасыр). Казан: «Ихлас», 2012. 144 б.

11. Корбангалиев М. Татар теле дәреслеге. Башлангыч мәктәп өчен. Дүртенче кисәк. Казан: Татгосиздат., 1938. 68 б.

12. Бәдигов Х., Нигъмәтуллин Ш. Татар теле дәреслеге. Башлангыч мәктәп өчен: Грамматика һәм дөрес язу. 2 кис. 3–4 нче класслар өчен. 4 нче басма. Казан: Татгосиздат, 1936. 99 б.

13. Мортазина Л.Р. Мөхәммәтхан Фазлуллинның фәнни-педагогик эшчәнлеге (1883– 1964) // Фәнни Татарстан. 2016. № 3. Б. 105–110.

14. Фазлуллин М. Башлангыч мәктәптә татар теле. Казан: Таткнигоиздат, 1934. 210 б.

15. Фазлуллин М. Татар теле методикасы. Казан: Таткнигоиздат, 1954. 294 б.

16. Хангилдин В., Шабанов Х. Грамматика һәм орфография дәреслеге. Казан, 1938. 152 б.

17. Корбангалиев М. Әлифба. Казан: Татгосиздат, 1938. 92 б.

18. Галләмова М.Ш. Башлангыч мәктәптә сөйләм культурасын үстерү методикасы: педучилищелар өчен дәреслек һәм башлангыч мәктәп укытучылары өчен кулланма. Казан: Татгосиздат, 1944. 112 б.

19. Галләмова М.Ш. Башлангыч мәктәптә татар теле методикасы: Педучилищелар өчен дәреслек. Казан: Татгосиздат, 1945. 284 б.

20. Галләмова М.Ш., Исламова И.И., Каюмова М.Г. Татар теле. Грамматика, дөрес язу, сөйләм телен үстерү. IV өчен дәреслек. 7 нче басма. Казан: Татар. кит. нәшр., 1969. 90 б.

21. Галләмова М.Ш., Вәгыйзов С.В., Вәлитова Р.Г. Татар теле. Беренче класс өчен дәреслек. 9 нчы басма. Казан: Татар. кит. нәшр., 1977. 112 б.

22. Зәкиев М.З. Татар теле. 7–8 нче класслар өчен дәреслек. Казан: Татар. кит. нәшр., 1980. 191 б.

23. Сагдиева Р.К. Олпат синтаксистларның методик эшчәнлеге // Евразия гуманитар фәннәре контекстында татар теле белеме. IV Халыкара фәнни-гамәли конференция материаллары. 2024. Б. 114–120.

24. Валиева Ф.С. Методическая система М. Х. Курбангалиева в преподавании татарского языка татарам и нетатарам: диссертация ... канд. пед. наук: 13.00.00. Казань, 1951. 286 с.

25. Вәлиева Ф.С. Татар теле дәресләрендә техник чаралардан файдалану. Казан: Татар. кит. нәшр., 1972. 45 б.

26. Вәлиева Ф.С., Саттаров Г.Ф. Урта мәктәптә татар телен укыту методикасы. Казан: Татар. кит. нәшр., 1978. 322 б.

27. Вәлиева Ф.С., Саттаров Г.Ф. Урта мәктәп һәм гимназияләрдә татар телен укыту методикасы. Казан: «Раннур» нәшр., 2000. 456 б.

28. Харисов Ф.Ф. Татар теле: укыту теориясе һәм практикасы. Монография. Казан: «Ак бүре» нәшр., 2018. 448 б.

29. Асадуллин А. Ш. Учимся говорить, читать и писать по-татарски: В помощь учащимся рус. шк. Казань: Магариф, 1993. 148 с.

30. Әсәдуллин А.Ш., Юсупов Р.А. Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теле укыту методикасы нигезләре. Казан: Мәгариф, 1998. 148 б.

31. Асадуллин А.Ш. Татарская речь = Татар сөйләме: (Для учителей, работающих с русскоязыч. учащимися): 7 кл. Казань: ТаРИХ, 2002. 238 с.

32. Харисова Ч.М. Морфемика. Сүз ясалышы. Морфология. Казан: «Мәгариф-Вакыт» нәшр., 2018. 231 б.

33. Тумашева Д. Г., Вәлиуллина З. М., Фасеев Ф.С. Татар теле. V класс. 10 басма. Казань: Татар. китап нәшр., 1984. 208 б.

34. Тумашева Д.Г., Юсупов Ф.Ю., Харисова Ч.М., Зиннәтуллина К.З., Мифтахов Б.М. Татар теле. VI класс. Казан: Мәгариф, 2006. 287 б.

35. Юсупов Р.А., Зиннәтуллина К.З., Гайфуллина Т.М. Татар теле. V класс. Казань: Татар. кит. нәшр., 1991. 213 б.

36. Юсупов Р.А., Асылгәрәева Р.Ә., Зиннуров М.К. Татар теле. VIII класс. Казань: Мәгариф, 1995. 237 б.

37. Салехова Н.Х., Максимова А.К., Харисова Ч.М. Интенсивное обучение татарскому языку (Практический курс.). Казань: 1993. 128 с.

38. Харисова Ч.М., Шакирова Г.Р. Татар теле: татар телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәпләренең 3 нче сыйныфы өчен дәреслек: ике кисәктә. Казан: Татар. кит. нәшр., 2013.

39. Гарипова В.А., Шакирова Г.Р. Татар теле. 2 сыйныф: татар телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы: Ике кисәктә. Казан: Татар. кит. нәшр., 2017.

40. Шакирова Г.Р. Югары уку йортларында татар телен чит тел буларак укыту методикасы нигезләре: уку-укыту кулланмасы. Казан: Отечество, 2021. 90 б.

41. Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М., Панова Е.А. Татар теле: рус телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәпләренең 2 нче сыйныфы өчен дәреслек (татар балалары өчен). Казан: «Мәгариф-Вакыт» нәшрияты, 2013. 143 б.

42. Харисов Ф.Ф., Шакирова Г.Р., Сәгъдиева Р.К., Хисмәтова Л.К. Татар теле: рус телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 3 нче сыйныфы өчен дәреслек (татар балалары өчен). Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2013. 159 б.

43. Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М., Сәгъдиева Р.К., Гарипова В.А. Татар теле: рус телендә башлангыч гомуми белем бирү оешмалары өчен дәреслек (татар телен туган тел буларак өйрәнүче укытучылар өчен). 4 нче сыйныф. Казан: «МәгарифВакыт», 2014. 183 б.

44. Мирзаһитов Р.Х., Шәкүрова М.М., Мусаяпова Н.Х. Татар теле. 9 сыйныф: рус телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен дәреслек (татар телен туган тел буларак өйрәнүче укучылар өчен) . Казан: Татар. кит. нәшр., 2015. 190 б.

45. Гайнуллина Г.Ф., Харисова Г.Ф., Зиннуров М.К., Хөснетдинов Д.Х. Татар теле. 8 нче сыйныф: рус телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы (татар телен туган тел буларак өйрәнүче укучылар өчен). Казан: Татар. кит. нәшр., 2016. 182 б.

46. Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М. Татар теле укыту методикасы: югары уку йорты студентлары өчен дәреслек. Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2024. 160 б.

47. Харисова Ч.М., Шакирова Г.Р. Татар теле: татар телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәпләренең 3 нче сыйныфы өчен дәреслек: ике кисәктә. Казан: Татар. кит. нәшр., 2021.

48. Замалетдинов Р.Р., Фатхуллова К.С., Денмухаметова Э.Н., Сагдиева Р.К., Галиуллина Г.Р. Реализация обновлённых ФГОС при обучении родному (татарскому) языку // Филология и культура. 2023. № 4 (74). С. 216–223.

49. Сәгъдиева Р.К., Фәйзрахманова К.Ф. Туган тел (татар теле). 5 нче сыйныф. Ике кисәктә. Икенче кисәк: төп гомуми белем бирү оешмалары өчен дәреслек (татар телен туган тел буларак өйрәнүче укучылар өчен). Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2025. 176 б.

50. Сәгъдиева Р.К. Яңа буын дәреслекләренең үзенчәлекләре // Мәгариф. 2023. №12. Б. 26–30.

51. Җамалетдинов Р.Р., Денмөхәммәтова Э.Н., Сәгъдиева Р.К., Галиуллина Г.Р., Фәтхуллова К.С. Татар теле. 4 сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен дәреслек. 2 кисәктә. 1 нче кисәк. Казан: Татар кит. нәшр., 2023. 116 б.

52. Җамалетдинов Р.Р., Денмөхәммәтова Э.Н., Сәгъдиева Р.К., Галиуллина Г.Р., Фәтхуллова К.С. Татар теле. 4 сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен дәреслек. 2 кисәктә. 2 нче кисәк. Казан: Татар кит. нәшр., 2023. 119 б.